Door Pieter Rademakers - Op donderdag 25 februari bracht Stichting JASON met een groep van twintig geïnteresseerde studenten een bezoek aan het International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia(ICTY). Het bezoek bestond uit een presentatie over het werk van het Tribunaal en het bijwonen van een hoorzitting.

Bij aankomst valt meteen op dat het tribunaal niet zomaar een instelling is. Hoge hekken rondom het gebouw, politieposten en een groot aantal beveiligers doet eerder denken aan een militair object of gevangenis, dan aan een rechtbank. Maar deze maatregelen zijn er niet voor niets; In dit gebouw staan mensen terecht die verdacht worden van genocide en misdaden tegen de menselijkheid.

Na de veiligheidscontroles begeleidde de heer Kralt ons naar een zaaltje voor een presentatie van Mr. Pieter Kruger. Kruger, die zelf twaalf jaar aanklager was bij dit Tribunaal, vertelt ons over het werk van het Tribunaal. Ook vertelt hij hoe het proces van misdaad tot vervolging in zijn werk gaat.

Het VN Handvest ¹ geeft de VN Veiligheidsraad grondslag actie te ondernemen bij (gewapende)conflicten om vrede te kunnen afdwingen en te behouden. Eveneens levert het verdrag de mogelijkheid dit te doen door een tribunaal op te richten waar verdachten van oorlogsmisdaden, genocide en schendingen van mensenrechten kunnen worden vervolgd .

Zo geschiede op 25 mei 1993 toen vanwege de conflicten en mensenrechten schendingen in Kroatië (1991-1995) en Bosnië en Herzegovina (1992-1995) de Veiligheidsraad middels een resolutie² mandaat verleende voor de oprichting van het ICTY. Oprichting van het tribunaal betekende echter niet een stop van conflicten in de regio. Van 1998 tot 1999 waren er nog conflicten in Kosovo en in 2002 was er een crisis in de voormalige Joegoslavische republiek Macedonië.

Het tribunaal bestaat uit zestien vaste rechters, die zijn gekozen door de Algemene Vergadering van de VN voor een periode van vier jaar. Het tribunaal heeft daarnaast ongeveer 1100(!) personeelsleden. Kruger vertelt ons dat het recht dat wordt toegepast, is gebaseerd op common law ³ . Dit houdt in dat gewoonte en algemene principes als hart fungeren voor de beslissingen die de rechter neemt. In dit systeem is het gebruikelijk dat de rechter op de stoel van de wetgever plaatsneemt en het recht in de loop van tijd vorm krijgt. Op een gegeven moment is het recht dermate gevormd dat er nauwelijks meer de behoefte bestaat om de gevormde wetgeving aan te passen. We zien dat er dan een overstap wordt gemaakt naar het civil law⁴ , waarbij de rechter zijn uitspraken baseert op statuut of grondwet. Tegenwoordig gebruikt het tribunaal van beiden wat, ze hanteren een hybride systeem⁵ .

Voordat iemand terecht komt te staan voor het Tribunaal, speelt zich heel wat af. Het begint allemaal bij een zo genoemde crime base. Dit zijn misdaden die zijn gepleegd door bijvoorbeeld militairen jegens burgers. Hierbij vertelde Kruger het verhaal van militairen die een dorp binnenvallen en willekeurig mensen executeerden. Het Tribunaal gaat dan niet die militairen vervolgen, maar zoeken naar diegene die de militairen van bovenaf aanstuurde. Dan kijkt men wat voor opdrachten waren gegeven en of er een functionerende communicatie was tussen de militairen en hun bevelhebbers. De aanklager gaat vervolgens op zoek naar bewijsmateriaal voor een link tussen de betreffende militair en de verantwoordelijke militaire/politieke leiding.

VN-Lidstaten zijn verplicht met het ICTY mee te werken. Als de aanklager van het tribunaal satellietbeelden van massagraven nodig heeft, kan hij zich wenden tot de Amerikanen. Zij hebben dan de verplichting mee te werken en beschikbare beelden te leveren aan het Tribunaal.

De regeling die stelt dat meewerking verplicht is, is een soft law instrument en kan niet worden omgezet in harde wetgeving. Dit houdt in dat de bindende kracht van de regel zwakker is dan die van het erkende gewoonterecht en de gecodificeerde wetgeving. Staten zien daarom soms ook niet de noodzaak zich te houden aan de verplichting.

Servië en Kroatië deden dat verschillende keren. Vaak lost de VN-veiligheidsraad dit op door de landen ter verantwoording te roepen. Maar het is bijvoorbeeld ook weleens voorgekomen dat de EU medewerking als voorwaarde stelt tot toetreding van de EU.

Na de lezing namen de studenten plaats op de publieke tribune van één van de rechtszalen. Van achter een glazen pui volgden we gedurende dertig minuten een volle rechtszaal waar een aantal juristen en beveiligers, twee verdachten en een getuige aanwezig waren.

Tot nu toe zijn 121 mensen in 86 zaken aangeklaagd. Elf van hen werden vrijgesproken en bij twintig werd de aanklacht ingetrokken. Er werden 61 personen veroordeeld en dertien werden doorverwezen naar een nationale rechter voor een uitspraak. Zestien vonden de dood alvorens het Tribunaal een uitspraak kon doen⁶ . De bekendste onder deze laatste groep is Slobodan Milošević, het eerste zittend staatshoofd dat werd aangeklaagd. Hij stierf op een augustus 1998 een natuurlijke dood in zijn cel.

Na het bijwonen van de hoorzitting eindigde het bezoek voor JASON.

Noten
¹ Handvest Verenigde Naties, Hoofdstuk 6 en 7
² VN Veiligheidsraad, Resolutie 827
³ Britannica Encyclopedia
⁴ Zie noot 3
⁵ Mia Swart, rechtswetenschapper te Johannesburg, deed onderzoek naar rechtsvorming door rechters bij oorlogstribunalen.
⁶ Cijfers zijn ontleend aan het General Information boekwerk, ontvangen tijdens het bezoek.