Door Kelly Haak - De Iraanse overheid heeft de Nobelprijs van de Iraanse Shirin Ebadi in beslag genomen. Ebadi, een mensenrechtenactiviste die zich inzet voor vrouwenrechten in Iran, zou volgens de autoriteiten een aanhanger zijn van Amerika en Israël. Haar huis in Teheran is beklad met leuzen en zowel haar privé-kantoor als het kantoor van het door haar opgerichte Verdedigers van de Mensenrechten zijn gesloten. Bij demonstraties voor haar huis wordt zij niet beschermd door de politie. Dit is een goed voorbeeld van wat mensenrechtenactivisten in veel landen overkomt. Waarom blijven activisten zich toch inzetten voor mensenrechten? Wanneer en hoe zijn deze rechten tot stand gekomen? En waarom zijn deze activisten tot op de dag van vandaag nog steeds nodig? Dit is de eerste aflevering van een nieuwe reeks met een specifieke focus op mensenrechten.

De 18e eeuw
De 18e eeuw was een bewogen tijdperk op het gebied van de mensenrechten. In 1772 werd in Groot-Brittannië als eerste de slavernij afgeschaft, maar omdat het niet mogelijk bleek om alle slaven onmiddellijk vrij te laten, werd ervoor gekozen om eerst de slavenhandel af te schaffen. Pas in 1807 werd de handel van slaven in de Britse kolonies afgeschaft. In de jaren hiervoor was in de VS al veel gebeurd op het gebied van de mensenrechten van de vrije burger. Zo werd in 1774 de Bill of Rights vastgesteld, bestaande uit voornamelijk rechten die de macht van de federale regering inperkten, en welke later werd aangevuld met amendementen, zoals de vrijheid van meningsuiting en vrijheid van godsdienst. De politieke filosofie hierachter was het onveranderlijke natuurrecht, dat ook als basis diende voor de rechten van de koloniën, en werd aangehaald als rechtvaardiging in de onafhankelijkheidsstrijd (en genoemd in de Declaration of Independence) tegen het Britse Rijk.

Een politieke sleutelfiguur binnen deze filosofische stroming was medeauteur van de Declaration Thomas Jefferson, die sterk was beïnvloed door de theorieën van Charles Montesquieu en John Locke. Laatstgenoemde speelde een grote rol in de ontwikkeling van het recht, mede door de fundamentele positie uit zijn politieke theorie dat het recht op vrijheid en bezit van alle mensen doorslaggevend is in een staat. Historici zijn het erover eens dat het gedachtegoed van Locke van invloed is geweest op de Franse Revolutie in 1789. In dat gewelddadige jaar trad in Frankrijk de Declaration des droits de l’homme et du citoyen in werking, een document waarin de rechten van de mens en de burger werden opgenomen. Samen met het Liberté, Egalité et Fraternité werd dit beeldbepalend voor de rechten die het volk kreeg. Met de Franse verovering van grote delen van Europa na de revolutie, werd ook het Franse Code Napoléon ingevoerd, die tot op de dag van vandaag relatief ongewijzigd is gebleven.

Drie generaties
In 1979 benoemde de Tsjechische jurist Karel Vasak drie generaties van mensenrechten die zich in de loop van de geschiedenis hebben ontwikkeld. Hoewel de eerste generatie mensenrechten al ver voor onze jaartelling ontstond (bijvoorbeeld in het Oude Egypte), worden deze rechten pas sinds de tweede helft van de vorige eeuw als zodanig erkend. Tijdens de Koude Oorlog werden de verschillen tussen de drie generaties mensenrechten echt duidelijk. De eerste generatie mensenrechten, bestaande uit burger- en politieke rechten, kreeg in Westerse democratieën de meest vooraanstaande rol. De tweede generatie mensenrechten, gestoeld op een sociaaleconomisch en cultureel gelijkheidsbeginsel, werd beschouwd als “iets voor de lange termijn, of rechten die stapsgewijs ingevoerd konden worden”. Waar de eerste generatie mensenrechten gezien wordt als een negatieve verplichting voor de overheid, behelst de tweede generatie vooral haar positieve verplichtingen. Na de val van de Muur werd duidelijk dat de twee onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn en dat de eerste generatie niet kan bestaan zonder de tweede, en vice versa. De derde generatie van mensenrechten ontstond hierna, en omvat een diffuus en algemeen geformuleerde variëteit aan rechten, waaronder het recht op een gezonde leefomgeving, het zelfbeschikkingsrecht, cultureel erfgoed en intergenerationele gelijkheid. Zo was de aanbeveling tijdens de Wereldconferentie voor Mensenrechten in Wenen (1993) dat, “States should strive to eradicate illiteracy and should direct education towards the full development of the human personality and the strengthening of respect for human rights and fundamental freedoms.”

Verenigde Naties
Na de Eerste Wereldoorlog werden de eerste pogingen gewaagd om een systeem van mensenrechten te ontwikkelen door de staten die waren aangesloten bij de Volkenbond. Deze voorloper van de Verenigde Naties had als doel het bevorderen van internationale samenwerking en het bereiken van vrede en veiligheid. Zo werd er onder andere aandacht besteed aan klachten van etnische minderheden binnen het Minority Committee. Ook werd een Mandate Committee opgericht, die individuele petities onder de loep nam van de bewoners in mandaatgebieden. Het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog had echter een stopzetting van de activiteiten van de Volkenbond tot gevolg. Na deze oorlog, waarin men geconfronteerd werd met de wreedheid van Hitler jegens andere rassen in naam van het nationaal-socialisme, kwam men tot de conclusie dat zoiets nooit meer mocht voorkomen.

In 1948 werd er binnen de inmiddels opgerichte Verenigde Naties een nieuwe verklaring ontwikkeld en ondertekend: de Universal Declaration on Human Rights. Dit document was bedoeld als een na te streven standaard, in tegenstelling tot een juridisch bindende bepaling of pressiemiddel. Aangezien ondertekening van dit document volledig vrijwillig is, is het gegeven dat 48 van de 56 VN-lidstaten hier in die tijd gehoor aan gaven, een goede maatstaf voor de waarde die men hechtte aan de bescherming van mensenrechten. Na de wereldwijde impact van de Tweede Wereldoorlog was het doel van de leden van de VN om vrijheid, recht en vrede in de wereld na te streven. De auteurs van de Declaratie hadden voor ogen dat men overal ter wereld kan leven in waardigheid, zonder angst, slavernij of onderdrukking. De praktijk blijkt vooralsnog weerbarstiger dan het ideaal; niet alleen hebben een aantal staten de Declaratie (nog) niet ondertekend, nog te vaak worden deze rechten geschonden door landen die deze formeel wel onderschrijven.
Een positieve ontwikkeling is echter dat een groot aantal rechten, opgetekend in de Declaratie, zijn opgenomen in de grondwet van veel landen. Zo blijven de mensenrechten zich wereldwijd ontwikkelen. Momenteel hebben 72 landen het International Covenant on Civil and Political Rights van 1966 ondertekend, een uitbreiding van de Declaratie met betrekking tot economische, sociale en culturele rechten. In 1984 is de Convention against Torture and Other Cruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment aangenomen door de VN. Hierin zijn materiële en procedurele zaken vastgelegd, waaronder de bepaling dat de ondertekenaars alle vormen van marteling in het wetboek van strafrecht moeten opnemen. Ten slotte nam de VN in 1989 de Convention on the Rights of the Child aan, waarin een aantal “universele en niet-verhandelbare basisnormen, rechten en vrijheden” zijn vastgesteld. Ook hier geldt weer dat aan de feitelijke uitvoering van deze nobele afspraken in een aantal landen nog veel schort.

Recentere ontwikkelingen
Op regionaal en subregionaal niveau (Europese Unie, formeel ook de Association of South-East Asian Nations) wordt eveneens aan mensenrechten gewerkt. Daarnaast zijn naast staten ook steeds meer non-gouvernementele organisaties betrokken bij dit vraagstuk. De bovengenoemde verklaringen, die volgens sceptici niet meer zijn dan een papieren tijger, kunnen in sommige gevallen als juridische platform fungeren voor tal van tribunalen om oorlogsmisdadigers op te sporen, te vervolgen en berechten. Ook worden er gerechtshoven in het leven geroepen die zich specifiek richten op mensenrechten.

De ontwikkeling van mensenrechten is constant in beweging en ontwikkeling door de gebeurtenissen in de wereld, waaronder oorlogen en sociale veranderingen, nieuw opkomende visies van internationaal recht zoals het Responsibility to Protect beginsel, en rechtelijke uitspraken die nationaal en internationaal verregaande consequenties hebben. Desondanks zijn mensenrechten nog verre van vanzelfsprekend in veel uithoeken van de wereld, waar de menselijke waardigheid veelal met de voeten wordt getreden. In de komende aflevering van deze serie zal verder worden ingegaan op deze gebieden in de wereld.

Kelly Haak is studente European Studies aan de Haagse Hogeschool