Door Wladimir van Wilgenburg - Op maandag 14 december organiseerde Stichting JASON een debat over separatisme, met natuurlijk ook etnische separatisten. Recentelijk nog stemden de Catalanen in Spanje voor onafhankelijkheid, maar hoe ontstaan dit soort vormen separatisme?

De separatisme deskundigen Georgië-expert Françoise Companjen van de Vrije Universiteit in Amsterdam, Minister in ballingschap voor binnenlandse zaken op de Molukken, Willem Sopacua en de oprichter van Nederlandse tak van de Iraaks-Koerdische krant Rudaw, Mirko Jouamér gaven hun visie op deze kwestie.

Het debat werd georganiseerd door activiteitencommissie lid Yernaz Ramautarsing en geleid door zijn broer Jassar Ramautarsing.

Separatisme neemt af
Companjen gaf een algemeen beeld van de separatistische bewegingen en verklaarde dit vanuit de globalisering, waarin mensen aan de ene kant anders willen zijn en niet onderdeel van de grote ‘McDonaldinisatie’ beweging, het idee van een wereldburger.

Alhoewel er na de val van de Soviet-Unie een grote groei was van het aantal separatistische bewegingen, zijn er volgens Companjen nu minder separatistische bewegingen dan twintig jaar geleden. Ook zijn niet alle minderheden voor afscheiding. De Turkse Azeri’s in Iran staan bijvoorbeeld niet bekend om hun separatisme, in tegenstelling tot de Koerden in Irak.

Recht op Koerdistan
Mirko Jouamér uit Koerdistan (Noord-Irak) sprak in naam van de Koerden, de grootste etnische groep zonder land. “We worden onderdrukt door vier landen: Irak, Iran, Syrië en Turkije”. Volgens Jouamér wordt separatisme gevoed door onderdrukking van de dertig miljoen Koerden die leven in het Midden-Oosten. “Soms werden we goed behandeld in de geschiedenis, maar we willen nog onafhankelijkheid zijn.”
Jouamér was ook kritisch over het standpunt van Nederland tegenover Koerden, waarbij economische belangen prevaleren boven de ondersteuning van Koerden. Volgens hem wordt separatisme vaak gelijkgesteld met terrorisme en is het automatisch iets slechts.

Separatisme is geen terrorisme
Willem Sopacua ging hier ook op in, omdat Indonesië separatisme ziet als iets ‘ergers dan terrorisme’. Sopacua vergeleek hierdoor verzet tegen Nazi-Duitsland in de Tweede Wereldoorlog met terrorisme. “Dit is een natuurlijke oppositie, geen terrorisme.”

Sopacua benadrukte dat er zowel historische, linguïstische als antropologische redenen zijn waarom zijn volk onafhankelijk moet worden. “We horen en zien al erkenning van een Indonesische functionaris, dat we het recht hebben om onafhankelijk te worden. Ze weten dat ze ons onderdrukken.”

Turkestan wil ook afscheiden
Eén van de aanwezigen kwam uit het Turkse gebied van China, ook wel Turkestan genoemd. Volgens de Oeigoerse Turk M. werd Turkestan in 1949 overgenomen door de Chinezen en worden zij onderdrukt, moeten zij verplicht Chinees leren en het Chinese volkslied leren. “We hebben een andere taal, geschiedenis en religie. We willen onze onafhankelijkheid. Net zoals Mirko zegt: als er sprake is van ernstige onderdrukking, willen we ook afscheiden”.

Zelfbeschikkingsrecht versus soevereiniteit
Maar wat zijn de criteria voor een volk om een soevereine staat te kunnen vormen? Volgens Companjen is er legaal gezien, het recht op zelfbeschikking voor volkeren versus het recht van soevereiniteit voor landen en de kwestie van territoriale integriteit (dat een land één moet blijven). Maar de Koerdische nationalist Mirko benadrukte dat het ook om macht gaat: Might makes right. Je kan met een wetboek zwaaien, maar dit heeft geen zin tegen tanks. Dit was dan ook het geval in Georgië, waarbij de separatistische regio’s Ossetië en Abkhazië werden gesteund met de tanks van Rusland.

Sopacua denkt ook dat territoriale integriteit niet geldt, als de staat zelf illegitiem is. Hij voegde ook de criteria eraan toe, dat als groeperingen onafhankelijk kunnen worden, als ze een gedeelte culturele identiteit hebben. Zoals de gebieden Papoea, Atjeh, West-Timor, de Molukken in Indonesië.

Alternatieven voor separatisme
Toch blijft de vraag of afscheiding van een land altijd noodzakelijk is. Heeft een separatistische beweging nog het recht op onafhankelijkheid, als er geen onderdrukking meer is? De Turkestaanse vluchteling gaf hier een voorbeeld van. “Als we dezelfde behandeling [rechten] krijgen als in Nederland, dan maakt het mij niet dat Turkestan onafhankelijk wordt of niet.” Sopacua gaf aan dat als Indonesië stopt met het onderdrukken van de Molukkers, ze zich niet meer hevig zouden verzetten. “Dan zouden we een periode van dialoog ingaan.”

De EU is ook een model. In Europa hebben staten ondanks de velen oorlogen om grondgebied, toch een stukje soevereiniteit vrijwillig weggegeven. “Europa is gebaseerd op vrije wil, onderhandelingen en er is een bereidheid om nationale soevereiniteit op te geven. We zien dat niet in Indonesië,” zei Sopacua. In Europa is ook een handvest voor regionale talen, om zodoende minderheidsculturen te beschermen. Kortom: separatismegevoelens worden minder als er geen onderdrukking is en de EU is hier een voorbeeld van.