Door Mark Schoones - Al jaren is Noord-Korea het zorgenkindje van de internationale gemeenschap. De omstreden buitenlandpolitiek en de militaire borstklopperij stuit internationaal op veel weerstand. Na de recente kernproef lijkt ook bondgenoot China zijn twijfels te hebben over het handelen van de kluizenaarsstaat. Nu Noord-Korea volledig geïsoleerd dreigt te raken, moet de internationale gemeenschap een manier vinden om het land te bereiken. Wellicht dat een op handen zijnde opvolging van Kim Jong Il in de toekomst mogelijkheden biedt.

Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog is het oude Korea verdeeld in twee delen, met het kapitalistische Zuid-Korea naast het communistische Noord-Korea. Als één van de weinige communistische naties in een overwegend kapitalistische regio na de val van de Sovjet-Unie, is Noord-Korea een uniek geval. De topografische ligging van het land, tussen China, Zuid-Korea en twee zeeën ingedrukt, is volgens Sico van der Meer essentieel. Van der Meer is verbonden aan het Instituut Clingendael en is expert op het gebied van internationale veiligheid, met in het bijzonder Noord-Korea. “Wanneer Noord-Korea op de plaats van Kyrgyzstan had gelegen was de situatie totaal anders geweest. Dan had waarschijnlijk niemand zich druk gemaakt om de situatie.”

Noord-Korea staat bekend als onberekenbaar en agressief. Van der Meer roemt deze strategie: “Noord-Korea heeft door de jaren heen een reputatie opgebouwd als een notoir onbetrouwbaar land.” Die onbetrouwbaarheid is volgens hem een knap staaltje acteerwerk. “Ik zie Kim Jong Il als een slimme man, hij doet zeker niet zomaar wat. Het is een hele uitgekiende strategie die Noord-Korea voert”, aldus Van der Meer.
De onbetrouwbaarheid van Noord-Korea komt bijvoorbeeld tot uiting bij het sluiten van verdragen. Zo zette de grondlegger van Noord-Korea, Kim Il-sung, in 1985 een handtekening onder het zogeheten non-proliferatieverdrag, waarbij het beloofde niet te zullen streven naar nucleaire wapens. In 2003 zegde zijn zoon het verdrag op en in 2005 verklaarde het regime in Pyongyang in bezit te zijn van De Bom. Na jarenlang getrouwtrek, waarbij Noord-Korea zich bereid toonde tot onderhandelingen, gevolgd door terugtreding uit de gesprekken, lijkt een oplossing verder weg dan ooit.

Tot nu toe lijkt de internationale gemeenschap zich geen raad te weten met Noord-Korea. De internationale gemeenschap, bij monde van de VN Veiligheidsraad, heeft het regime scherp veroordeeld en heeft het stringente sancties opgelegd. Volgens van der Meer hebben deze sancties, als gevolg van de toenemende isolatie van het land, vrij weinig invloed op het regime. Ook bondgenoot China sprak Noord-Korea recentelijk streng toe. Dit gebeurde naar aanleiding van de tweede kernproef die het land enkele tijd geleden uitvoerde. “China wil aan Noord-Korea duidelijk maken dat hun bondgenootschap niet vanzelfsprekend is.” Pyongyang vervreemdt zich nu zelfs van zijn bondgenoten en dreigt hiermee het contact met de wereld kwijt te raken. Op de vraag hoe Noord-Korea benaderd dient te worden lopen de antwoorden uiteen. Volgens Van der Meer is het een uitzichtloze situatie. “Een land met zo weinig diplomatieke banden is moeilijk te straffen. Het handelsverkeer met de buitenwereld is, afgezien van de zwarte markt, bijna volledig afgesneden.” Van der Meer meent dat er niets anders op zit dan de uitspattingen van het land oogluikend toe te staan. “Niemand is gebaat bij een gewapend conflict in dat gebied, ook Noord-Korea niet. Tot een oorlog zal het daarom niet zo snel komen, maar we moeten het land maar een beetje negeren. Het wordt pappen en nat houden.”

De opvolging
De kleine 'Grote Leider' staat al ruim 15 jaar aan het hoofd van de kluizenaarsstaat. Aan dat tijdperk kan nu mogelijk een einde komen. De geruchten dat de Democratische Volksrepubliek Korea een nieuwe leider krijgt worden steeds sterker. Maar zoals bij alles in Noord-Korea is niets zeker. De levensgeschiedenis van Kim Jong Il wordt omgeven door mysterie. Mede door de geïsoleerde positie van Noord-Korea komt er weinig gestaafde informatie naar buiten. Het land kent maar één persbureau en dit staat volledig onder controle van de staat. Verder wordt er regelmatig door Zuid-Koreaanse media bericht over het buurland, maar ook deze informatie is veelal onbetrouwbaar. Van objectieve informatie is dus geen sprake en de beschikbare informatie blijkt vaak incompleet en tegenstrijdig.

Kim Jong Il volgde in 1994 zijn overleden vader, tevens stichter van Noord-Korea, Kim Il Sung op als voorzitter van de Nationale Defensiecommissie. Deze commissie heeft de controle over het leger en daarmee de controle over het land. Overigens is Kim Jong Il niet het officiële staatshoofd van Noord-Korea. Zijn vader heeft de status van 'Eeuwige President' en is daarmee, ondanks zijn dood, verzekerd van een oneindig presidentschap.
De status van zijn overleden vader geeft Kim Jong Il volgens Koen de Ceuster een ingewikkelde en beperkte bewegingsruimte. De Ceuster is docent Koreaanse Taal en Cultuur aan de Universiteit van Leiden. “Het beeld dat de wereld van Kim Jong Il heeft is niet altijd correct. Het is niet zo dat hij kan doen en laten wat hij wil.” De impact van zijn vaders ideeën is volgens De Ceuster erg groot. “Hij moet constant in het verleden kijken wanneer hij een beslissing neemt en kan onmogelijk te veel afwijken van de koers die zijn vader heeft uitgezet.” Het feit dat Jong Il opperbevelhebber van het leger is geeft hem geen garanties. In een land waar het leger zo'n grote rol van belang speelt, is de mogelijkheid van een staatsgreep nooit ver weg.

Inmiddels lijkt het erop dat Kim Jong Il zijn jongste zoon Jong Un als opvolger naar voren heeft geschoven. Over Jong Un is weinig bekend, behalve dat hij in Zwitserland op een privéschool heeft gezeten en dat hij van zijn broers de meeste overeenkomsten met vaderlief schijnt te hebben. Volgens de The Economist hebben tal van Noord-Koreaanse instituties en ambassades trouw moeten zweren aan Jong Un, en wordt hij steeds meer genoemd in de gebruikelijke patriottische gezangen.

De geruchten over de opvolging van Kim Jong Il betekenen volgens Koen de Ceuster niet heel veel. “De opvolging zal weinig veranderen aan het beleid van Noord-Korea. Het regime is gebrand op continuïteit en het is voor hen belangrijk dat er zo weinig mogelijk verandert”, aldus De Ceuster. Het opvolgingsproces zal wellicht langer duren dan algemeen gedacht. “Een aankondiging voor troonsopvolging is natuurlijk een eerste stap in een lang proces waarin de opvolger wordt klaargestoomd voor de overname. Tijdens die opleiding zal de Koreaanse overheid een mythe rond de opvolger creëren. Zo'n dergelijke mythe is nodig om een draagvlak te creëren voor de machtsoverdracht.” Tussen de bekendmaking van Kim Jong Il als opvolger en zijn daadwerkelijke aanstelling zat destijds een tijdsspanne van twintig jaar. Een dergelijke periode is volgens De Ceuster nu weer denkbaar.

Volgens van der Meer bestaat er een duidelijke relatie tussen de recente raketlanceringen en de beoogde opvolging. “In het verleden deed Noord-Korea dit soort dingen om concessies af te dwingen bij onderhandelingen. Nu zijn er echter helemaal geen onderhandelingen gaande.” Van der Meer vermoedt dat er andere motieven zijn voor het spierballenvertoon van Noord-Korea. “Het kan eigenlijk geen ander doel dienen dan een intern doel. Kim Jong Il wil waarschijnlijk laten zien aan het volk dat zijn familie goed in staat is het volk te beschermen”.

De geruchten dat Kim Jong Il binnenkort zijn ambt opgeeft hangt samen met zijn slechte gezondheidstoestand, ondanks dat het regime blijft volhouden dat hun leider kerngezond is. Volgens de Zuid-Koreaanse media balanceerde Jong Il in september vorig jaar op het randje van de dood. De Grote Leider was getroffen door een beroerte en zou bovendien lijden aan hartproblemen. De geruchten kwamen destijds op gang toen Kim Jong Il niet aanwezig was bij de viering van de zestigste verjaardag van Noord-Korea. Mocht het ooit zover komen dat de westers opgeleide Jong Un het stokje van zijn vader overneemt, dan is het sterk de vraag of de betrekkingen met de buitenwereld zullen verbeteren.

Mark Schoones studeert journalistiek aan de Hogeschool Utrecht